Mersin Barosu Başkanımız Av. Bilgin Yeşilboğaz, birçok kamu kurumu ve şirketlerin corona virüs salgınından korunmak amacıyla evde çalışma ya da kısa çalışma sistemine dönmesinin ardından, iş dünyasını ve çalışanları yakından ilgilendiren kısa çalışma uygulamasından yararlanma koşulları, kısa çalışma ödeneği, bu süreçte iş akdinin feshi, ücretsiz izin, evde çalışma sistemi ile çalışanın yasal hakları konularında merak edilen soruları yanıtladı.
1.KISA ÇALIŞMA UYGULAMASI HANGİ NEDENLERLE UYGULANIR?
B.Y: Genel ekonomik, sektörel, bölgesel kriz veya zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalık çalışma sürelerinin geçici olarak en az üçte bir oranında azaltılması veya süreklilik koşulu aranmaksızın, işyerinde faaliyetin tamamen veya kısmen en az dört hafta süreyle durdurulması hallerinde, işyerinde üç ayı aşmamak üzere uygulanmaktadır. Yeni korona virüs zorlayıcı sebepler kapsamında değerlendirilerek, salgın nedeniyle iş yerlerinde kısa çalışma ödeneği uygulamasından yararlanılmasının önü açılmıştır.
2. ÇALIŞANIN KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİNDEN YARARLANMASININ KOŞULLARI NELERDİR?
B.Y: İşverenin kısa çalışma talebinin uygun bulunması, İş Müfettişleri tarafından uygun bulunması gerekmektedir. Kısa çalışma talebi uygun bulunduğu takdirde COVİD-19 kapsamında yapılan başvurularda işçinin; kısa çalışma başlama tarihinden önceki son 60 gün iş sözleşmesi ile çalışmış olması, son üç yıl içinde 450 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödenmiş olması halinde, işçi kısa çalışma ödeneğinden yararlanacaktır.
3. KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİ UYGULAMASININ SÜRESİ NE KADAR?
B.Y: Kısa çalışma ödeneği uygulamasının süresi üç ayı geçmemek üzere uygulanmaktadır.
4. KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİNİN MİKTARI NE KADARDIR?
B.Y: Günlük kısa çalışma ödeneği; sigortalının son on iki aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının %60’ıdır. Bu şekilde hesaplanan kısa çalışma ödeneği miktarı, aylık asgari ücretin brüt tutarının %150’sini geçemez. Bu kapsamda 1.752,40 TL ile 4.380,99 TL aralığında kısa çalışma ödeneği ödenebilmektedir.
5. KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİ NE ZAMAN VE KİME ÖDENİR?
B.Y: Kısa çalışma ödeneği, çalışmadığı süreler için işçinin kendisine PTT aracılığıyla ve aylık olarak her ayın beşinde ödenir.
6. KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİ HANGİ HALLERDE KESİLİR?
B.Y: Çalışanların başka bir yerde işe girmesi, yaşlılık aylığı almaya başlaması, herhangi bir sebeple silâh altına alınması hallerinde kısa çalışma ödeneği kesilir.
7. KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİ KAPSAMINDA HANGİ SİGORTA PRİMLERİ ÖDENİR?
B.Y: Genel Sağlık Sigortası primleri, kısa çalışma ödeneği kapsamında ödenmektedir.
8. KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİNDEN YARARLANAN İŞÇİ, İŞSİZLİK MAAŞI ALABİLİR Mİ?
B.Y: Kısa Çalışma Ödeneği uygulamasından yararlanan bir işçinin iş akdi ilerleyen zamanda feshedilirse, işsizlik maaşı alması mümkündür. Ancak kısa çalışma ödeneği aldığı süre düşüldükten sonra, daha önce hak ettiği işsizlik ödeneği süresini dolduruncaya kadar işsizlik ödeneğinden yararlanır. Bir başka deyişle, işçi işsiz kaldığında ve işsizlik ödeneğine başvurup almaya hak kazandığında, kısa çalışma ödeneğinden ödenen süreler düşülecek, işçi işsizlik ödeneğinden tam süre ile yararlanamayacaktır.
9. KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİ UYGULAMASINDA GEÇEN SÜRELER KIDEM TAZMİNATI HESABINDA DİKKATE ALINIR MI?
B.Y: Kısa çalışma ödeneği uygulamasında geçen süreler kıdem tazminatı sürelerinin hesaplanmasında dikkate alınır. “Somut olayda davacı işçinin 22.12.2008-18.6.2009 tarihleri arasında yasaya uygun biçimde 5 ay 27 gün kısa çalışma yaptığı ve kısa çalışma süresinin çalışılmış sayılan süre kapsamında kıdemine eklenmesi gerektiği tartışmasızdır. (YARGITAY 9. HD 2010/50993 E. 2011/27305)” Yargıtay kararları da bu doğrultudadır.
10. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ KAPSAMINDA ÜCRET DIŞINDAKİ ÖDEMELER, ÖDENMEYE DEVAM EDECEK Mİ?
B.Y: Toplu iş sözleşmesi kapsamında ya da iş yeri uygulamasında ücrete ek olarak yapılan sosyal ve ekonomik yardımlar, kısa çalışma ödeneği uygulaması sırasında ödenmemektedir.
Kısa çalışma döneminde işçinin iş görme borcu ile işverenin ücret ödeme borcu askıda olduğundan yasa gereği sadece kurum tarafından ödeme yapıldığından bu dönem için toplu iş sözleşmesinden doğan sosyal yardımlara hak kazanılması mümkün değildir. (YARGITAY 9. HD 2018/9973 E. 2018/22978 K.)”
11. İŞYERİNDE KISA ÇALIŞMA UYGULAMASI NEDENİYLE İŞÇİ, İŞ AKDİNİ HAKLI NEDENLE FESHEDEBİLİR Mİ?
B.Y: İşyerinde kısa çalışma uygulamasına geçilmesi nedeniyle işçi tarafından iş akdinin feshi mümkün değildir. Ancak işçi tarafından iş akdinin haklı nedenle feshi için başka nedenler bulunmaktaysa, bu sebeplere dayanılarak iş akdi haklı nedenle feshedilerek kıdem tazminatına hak kazanılabilecektir. İşçinin iş akdini haklı nedenle feshine örnek olarak; fazla mesai, ulusal bayram ve genel tatil, hafta tatili ücretlerinin ödenmemesi, yıllık 270 saatten fazla mesai yaptırılması, mobbing uygulanması, ücretlerin zamanında ödenmemesi ve eksik ödenmesi, sigorta primlerinin eksik ödenmesi, ücretin gerçeğe aykırı gösterilmesi, işveren tarafından yıllık iznin parçalı kullandırılması veya yıllık izinlerin kullandırılmaması, eşit davranma ilkesine aykırı davranılması gibi nedenlerle çalışanlar kısa çalışma ödeneği uygulaması olsa dahi iş akitlerini haklı nedenle sonlandırabilirler.
12. KISA ÇALIŞMA UYGULANAN İŞYERLERİNDE İŞTEN ATMALAR YASAKLANDI MI?
B.Y: Kısa çalışma ödeneği olan iş yerlerinde işten çıkarmaların tümüyle önüne geçilmiş değil. İş Yasası’na eklenen maddeyle, 3 ay süreyle ‘ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller’ dışında işçi çıkarılamayacak. Ancak bu sürede işveren işçiyi tamamen veya kısmen ücretsiz izne ayırabilecek. Üstelik bu süre içerisinde işçi ücretsiz izne çıkarıldığı gerekçesiyle ‘haklı fesih’ hakkını da kullanamayacak. Cumhurbaşkanı 3 aylık süreyi 6 aya kadar uzatabilecek. Bu sürede işveren işçiyi çıkarırsa, brüt asgari ücret tutarında para cezası ödeyerek kurtulacak.
13.ÜCRETLİ YILLIK İZİN HUKUKA UYGUN MUDUR?
B.Y: İşveren 1 Nisan - 31 Ekim arasında çalışanlarının tümünü veya bir kısmını kapsayan toplu izin uygulayabilir. Ayrıca işveren toplu izin kullanımı halinde, henüz yıllık ücretli izin hakkını kazanmayan işçileri de kapsayacak şekilde düzenleme yapabilir. Buna göre işverenin çalışanlarına bu dönemde yıllık ücretli izin kullandırması, hatta bu izinleri toplu olarak kullandırılması hukuka uygundur.
14. İŞVEREN, ÇALIŞANIN TALEBİ OLMADAN ÜCRETSİZ İZİN UYGULAMASI YAPABİLİR Mİ?
B.Y: İşveren çalışanın talebi olmadan ücretsiz izin uygulaması yapamaz. Zira ücretsiz izin, çalışanın ücret almaksızın geçireceği bir süre olarak tanımlanır. İş Kanunu’na göre; işveren çalışma koşullarındaki bir değişikliği, çalışanına yazılı olarak bildirmek zorunda. Çalışan açıkça kabul etmediği sürece, değişiklik çalışan için bağlayıcı olmaz. Ayrıca kısa çalışma hükümlerinden faydalanmak da şu şekilde mümkün. Kurumun talep etmesi durumunda eğer çalışan da işsizlik sigortası koşullarını sağlıyorsa, çalışan kısa çalışma ödeneği almaya hak kazanacaktır. Kısa çalışma kural olarak maksimum üç ay süre ile yapılabilir.
15. İŞÇİ ÜCRETSİZ İZNE ÇIKMAYI KABUL EDERSE HANGİ ÜCRETLER ÖDENİR?
B.Y: İşçinin ücretsiz izne çıkartılmayı kabul etmesi halinde hafta tatili, dini ve resmi bayram günlerine denk gelen günler için çalışılmış gibi ücret ödenmesi gerekmektedir. Örneğin 01.04.2020-30.04.2020 tarihleri arasında ücretsiz izne çıkartılan işçinin 4 tane Pazar günü normal hafta tatili olması halinde 4 günlük ücreti, 23 Nisan’ın resmi bayram olması nedeniyle 1 günlük ücreti olmak üzere 5 günlük ücret ödenmesi gerekmektedir.
Ücretsiz izne çıkarılan ve kısa çalışma ödeneğinden yararlanamayan işçiler ile 15 Mart’tan sonra işten çıkarılan ve işsizlik maaşı alamayan işçilere (yaşlılık aylığı almamak kaydıyla) günlük 39.24 lira ücret verilecek. Ayrıca bu ödemeden damga vergisi de kesilecek. Bu düzenleme ile birlikte işçi en fazla aylık bin 177 lira ile bin liranın altında kiranın bulunmadığı kentlerde geçinmek zorunda olacak. Oysa bu işçiler kısa çalışma ödeneğinden yararlandırılsalar bin 752 lira ile 4 bin 381 lira arasında ücret alacaklardı. Böylece öneri ile işçiye işsizlik fonundan ödenecek para da düşürülmüş oldu. Ayrıca düzenleme yapılmasa ve işçi işten atılsa daha fazla işsizlik ödeneği alabilecekti. İşveren ücretsiz izne ayrılan işçiyi çalıştırırsa aylık brüt asgari ücret tutarında ceza ödeyecek. İşçiye ödenen nakdi ücret desteği de işverenden tahsil edilecek. Ücret desteğinden yararlanan işçiler genel sağlık sigortasından faydalanabilecek. Primler işsizlik fonundan karşılanacak.
16. ÜCRETSİZ İZİNDE GEÇİRİLEN SÜRELER KIDEM TAZMİNATI HESABINA DÂHİL MİDİR?
Kıdem Tazminatı hesaplanırken, İşçinin ücretsiz izne çıkartıldığı süreler dışlanarak kıdem süresi ve tazminatı hesaplanır.
17. EVDE ÇALIŞMA YASAL MIDIR ?
B.Y: İşveren tarafından evden çalışma uygulaması yapılması yasaldır. Evden çalışma, uzaktan çalışma modelidir ve uzaktan çalışma İş Kanunu’nda düzenlenmiştir. İşçi de bu karara uymakla yükümlüdür. Buna göre işveren; yazılı bildirimde evden çalışmanın süresini, yerini, ücretinin ve yaptığı işin değişmeyeceği hususunu ve işçiye kullanacağı ekipmanları ve varsa destek ihtiyacını (internet, bilgisayar ihtiyacı, vs.), iletişim şeklini bildirmeli ve işçinin buna dair yazılı geri bildirimini almak koşulu ile evden çalışma modelini uygulayabilir. Ayrıca işveren, virüs nedeniyle toplu tatil ilan edebilir, ancak çalışanların ücretlerini ödemek zorundadır.